Tools

Katrolcalculator

Voeg een katrol toe en de last wordt lichter, maar je trekt meer touw. Sleep de hand om te trekken. Gratis, in je browser.

Katrollen
4
Je trekt

Print een katrol

Een katrolschijf voor jouw touw met een zitting voor een lager, en de twee zijplaten die hem vasthouden.

STL van de schijf en de zijplaat (print er twee), en SVG en DXF van de plaat om te lasersnijden, in millimeters.

Voor modellen, lichte lasten en lesgeven. Til nooit mensen op en hang nooit iets boven hen.

Waarom katrollen een last lichter maken

Tel de stukken touw (de parten) waaraan de losse katrol hangt. Ze delen de last, dus bij vier parten draagt elke part een kwart, en omdat het één touw is met overal dezelfde spanning, trek je precies dat kwart. Dat aantal is het mechanisch voordeel. Een vaste katrol alleen leidt het touw alleen maar om: je trekt het hele gewicht, maar omlaag in plaats van omhoog.

Mechanisch voordeel = parten die het losse blok dragen. Kracht = last ÷ mechanisch voordeel.

Vertrekt het touw waaraan je trekt van het losse blok, dan draagt het de last mee en telt het één part extra. In het Engels heet dat rove to advantage. Je trekt dan van bovenaf omhoog, dus bij de meeste hijsinstallaties loopt het touw in plaats daarvan over een vaste katrol omlaag en geef je die extra part weg.

Waarom je meer touw trekt

De kracht wordt kleiner, maar het touw loopt verder. Om de last 1 m op te tillen, moet elk van de vier parten 1 m korter worden, dus gaat er 4 m touw door je handen. Kracht maal afstand is de arbeid, en die blijft gelijk: een takel bespaart nooit arbeid, hij verdeelt die over meer touw. Met wrijving stop je er iets meer in dan eruit komt.

Getrokken touw = mechanisch voordeel × hijshoogte.

Wrijving

Elke katrol kost wat kracht, doordat het touw om de schijf buigt en de as draait. Een katrol geeft een deel van de spanning door, zijn rendement, en de verliezen stapelen zich op van de ene katrol naar de volgende. Rope Lab mat katrollen met kogellager op 85 tot 90% en die met een bus op 65 tot 80%; Rigging Lab Academy houdt het op ongeveer 90% en 70%, en CMC een karabiner als katrol op ongeveer 50%.

De trekkracht die je nodig hebt is dus de last gedeeld door de som van wat er in elke part aankomt. Trek je omlaag via de laatste vaste katrol, met n parten en katrollen met rendement e, dan is dat F = W ÷ (e + e² + … + eⁿ). Met katrollen van 85% geeft een Z-takel van 3:1 dan 2,57:1, zoals CMC voorrekent. Elke katrol die je toevoegt, levert minder op dan de vorige, en met karabiners komt een eenvoudige takel nooit boven 1:1. Een grotere schijf loopt lichter, zoals Petzl opmerkt.

De klassieke takels

Zeilers en riggers gaven ze lang geleden een naam. Het getal tussen haakjes geldt voor dezelfde blokken met het trekeind aan het losse blok, dus omhoog getrokken.

NaamKatrollenVerhoudingGebruikt voor
Eén vaste katrolEén katrol aan de balk1:1Een vlaggenmast of een waterput: je trekt omlaag in plaats van te tillen.
Eén losse katrolEén katrol aan de last, het touw boven vastgemaakt2:1Het schoolvoorbeeld uit de natuurkundeles: de helft van de kracht, twee keer zoveel touw.
Enkele takelTwee enkele blokken2:1 (3:1)Kleine klussen aan boord, een lichte hijs.
Takel met dubbelblokEen dubbel blok en een enkel3:1 (4:1)Het voorlijk van een zeil strakzetten, een neerhouder.
Dubbele takelTwee dubbele blokken4:1 (5:1)Garagelift voor een fiets of een kajak, een grootschoot.
Drievoudige takelTwee drievoudige blokken6:1 (7:1)Zwaarder hijswerk in de werkplaats of op de boerderij.
Z-takelTwee katrollen en een prusik op het touw van de last3:1Touwredding: een persoon of een boot met de hand ophalen.
2:1 op een 3:1Samengesteld: de ene takel trekt aan de andere6:1Redding en rigging, waar je met weinig katrollen meer kracht nodig hebt.

Waar je ze tegenkomt

Zelf katrollen printen

De generator hierboven maakt een schijf met een groef die iets breder is dan het touw en een zitting voor een skateboardlager (608) of een kleiner lager, plus de zijplaten van een blok. Print de schijf plat in PETG of nylon met flink wat wanden, en test eerst met een korte print of het lager past; onze filamentgids vergelijkt de materialen. De as is een bout door beide platen, met een sluitring aan weerszijden van de schijf.

Veelgestelde vragen

Hoe bereken ik het mechanisch voordeel van een takel?

Tel de parten van het touw die het losse blok dragen, ook die waaraan je trekt als die van het losse blok vertrekt. Vier parten geven 4:1: je trekt een kwart van het gewicht, zonder wrijving. Bij een samengesteld systeem vermenigvuldig je de trappen: een 2:1 die aan een 3:1 trekt, geeft 6:1.

Halveert elke katrol de kracht?

Alleen de eerste losse katrol halveert hem. Elke katrol die je daarna toevoegt, telt één part bij, dus 2:1 wordt 3:1, dan 4:1. Een vaste katrol aan het eind leidt alleen het touw om. Wil je blijven halveren, trek dan de ene 2:1 met een andere: dat is een samengesteld systeem, 4:1 en dan 8:1.

Hoeveel touw heb ik nodig voor een takel?

Elke part tussen de blokken moet zo lang zijn als de hijshoogte, dus een 4:1 die 2 m hijst, heeft 8 m tussen de blokken nodig, plus een vrij eind dat tot je handen reikt.

Hoeveel gewicht moet het plafond of de balk dragen?

Trek je omlaag, dan draagt de balk de last plus je trekkracht: 120 kg hijsen met een 4:1 geeft ongeveer 150 kg. Trek je van bovenaf omhoog, dan draagt hij de last min je trekkracht. Wrijving komt er in beide gevallen bij, en de blokken en het touw tellen met hun eigen gewicht mee.

Waarom voelt mijn takel zwaarder dan hij zou moeten?

Wrijving. Elke katrol geeft maar een deel van de spanning door, en de verliezen stapelen zich op van de ene katrol naar de volgende: met katrollen van 90% geeft een 4:1 ongeveer 3,1:1, en met karabiners als katrol raak je het grootste deel van de winst kwijt. Grotere schijven op kogellagers helpen het meest.

Kan ik een persoon optillen met 3D-geprinte katrollen?

Nee. Geprinte katrollen zijn voor modellen, lichte lasten en lesgeven. Gebruik voor het tillen van mensen of iets zwaars goedgekeurde blokken en touw, met hun werklast erop vermeld, en volg de regels die bij jou gelden.

Is de katrolcalculator gratis?

Ja. Je hebt geen account nodig en hoeft niets te installeren, hij werkt in je browser, en de printbestanden mag je gebruiken zoals je wilt.

De katrolcalculator is van het team achter CadFlow, waar je je project in 3D bouwt en laat zien hoe je het in elkaar zet.

Bekijk hoe CadFlow werkt