Waarom katrollen een last lichter maken
Tel de stukken touw (de parten) waaraan de losse katrol hangt. Ze delen de last, dus bij vier parten draagt elke part een kwart, en omdat het één touw is met overal dezelfde spanning, trek je precies dat kwart. Dat aantal is het mechanisch voordeel. Een vaste katrol alleen leidt het touw alleen maar om: je trekt het hele gewicht, maar omlaag in plaats van omhoog.
Mechanisch voordeel = parten die het losse blok dragen. Kracht = last ÷ mechanisch voordeel.
Vertrekt het touw waaraan je trekt van het losse blok, dan draagt het de last mee en telt het één part extra. In het Engels heet dat rove to advantage. Je trekt dan van bovenaf omhoog, dus bij de meeste hijsinstallaties loopt het touw in plaats daarvan over een vaste katrol omlaag en geef je die extra part weg.
Waarom je meer touw trekt
De kracht wordt kleiner, maar het touw loopt verder. Om de last 1 m op te tillen, moet elk van de vier parten 1 m korter worden, dus gaat er 4 m touw door je handen. Kracht maal afstand is de arbeid, en die blijft gelijk: een takel bespaart nooit arbeid, hij verdeelt die over meer touw. Met wrijving stop je er iets meer in dan eruit komt.
Getrokken touw = mechanisch voordeel × hijshoogte.
Wrijving
Elke katrol kost wat kracht, doordat het touw om de schijf buigt en de as draait. Een katrol geeft een deel van de spanning door, zijn rendement, en de verliezen stapelen zich op van de ene katrol naar de volgende. Rope Lab mat katrollen met kogellager op 85 tot 90% en die met een bus op 65 tot 80%; Rigging Lab Academy houdt het op ongeveer 90% en 70%, en CMC een karabiner als katrol op ongeveer 50%.
De trekkracht die je nodig hebt is dus de last gedeeld door de som van wat er in elke part aankomt. Trek je omlaag via de laatste vaste katrol, met n parten en katrollen met rendement e, dan is dat F = W ÷ (e + e² + … + eⁿ). Met katrollen van 85% geeft een Z-takel van 3:1 dan 2,57:1, zoals CMC voorrekent. Elke katrol die je toevoegt, levert minder op dan de vorige, en met karabiners komt een eenvoudige takel nooit boven 1:1. Een grotere schijf loopt lichter, zoals Petzl opmerkt.
De klassieke takels
Zeilers en riggers gaven ze lang geleden een naam. Het getal tussen haakjes geldt voor dezelfde blokken met het trekeind aan het losse blok, dus omhoog getrokken.
| Naam | Katrollen | Verhouding | Gebruikt voor |
|---|---|---|---|
| Eén vaste katrol | Eén katrol aan de balk | 1:1 | Een vlaggenmast of een waterput: je trekt omlaag in plaats van te tillen. |
| Eén losse katrol | Eén katrol aan de last, het touw boven vastgemaakt | 2:1 | Het schoolvoorbeeld uit de natuurkundeles: de helft van de kracht, twee keer zoveel touw. |
| Enkele takel | Twee enkele blokken | 2:1 (3:1) | Kleine klussen aan boord, een lichte hijs. |
| Takel met dubbelblok | Een dubbel blok en een enkel | 3:1 (4:1) | Het voorlijk van een zeil strakzetten, een neerhouder. |
| Dubbele takel | Twee dubbele blokken | 4:1 (5:1) | Garagelift voor een fiets of een kajak, een grootschoot. |
| Drievoudige takel | Twee drievoudige blokken | 6:1 (7:1) | Zwaarder hijswerk in de werkplaats of op de boerderij. |
| Z-takel | Twee katrollen en een prusik op het touw van de last | 3:1 | Touwredding: een persoon of een boot met de hand ophalen. |
| 2:1 op een 3:1 | Samengesteld: de ene takel trekt aan de andere | 6:1 | Redding en rigging, waar je met weinig katrollen meer kracht nodig hebt. |
Waar je ze tegenkomt
- Een garagelift voor een fiets, een kajak of een dakkoffer: meestal een 4:1 aan het plafond, dus 20 kg kost 5 kg trekkracht, met wrijving iets meer. Controleer wat de plafondbalken kunnen hebben: de last en je trekkracht hangen er allebei aan.
- Zeilen: de grootschoot, de neerhouder en de vallen zijn takels, vaak 4:1 tot 6:1, zodat je een zeil met één hand trimt, ook als het waait.
- Redding en klimmen: een Z-takel (3:1) of een samengesteld systeem (6:1, 9:1) haalt een persoon op, terwijl een prusik of een touwklem de last vasthoudt als het systeem wordt teruggezet.
- De werkplaats: een motor, een zwaar blad of een boomstam optillen. Gebruik voor zulke lasten goedgekeurde blokken, of een kettingtakel, die dankzij zijn tandwielen een veel groter voordeel heeft.
Zelf katrollen printen
De generator hierboven maakt een schijf met een groef die iets breder is dan het touw en een zitting voor een skateboardlager (608) of een kleiner lager, plus de zijplaten van een blok. Print de schijf plat in PETG of nylon met flink wat wanden, en test eerst met een korte print of het lager past; onze filamentgids vergelijkt de materialen. De as is een bout door beide platen, met een sluitring aan weerszijden van de schijf.


