Dlaczego z bloczkami ciężar jest lżejszy
Policz odcinki liny, które podtrzymują bloczek ruchomy. Dzielą się ciężarem, więc przy czterech odcinkach każdy niesie jedną czwartą, a ponieważ to jedna lina z tym samym naciągiem na całej długości, właśnie jedną czwartą ciągniesz. Ta liczba to przełożenie wielokrążka. Sam bloczek stały tylko zmienia kierunek liny: ciągniesz cały ciężar, ale w dół zamiast w górę.
Przełożenie = liczba odcinków podtrzymujących bloczek ruchomy. Siła = ciężar ÷ przełożenie.
Jeśli lina, za którą ciągniesz, wychodzi z bloczka ruchomego, ona też podtrzymuje ciężar i liczy się jako jeszcze jeden odcinek. Żeglarze nazywają to po angielsku „rove to advantage”. Trzeba wtedy ciągnąć w górę, z góry, więc większość wyciągów sprowadza linę w dół przez bloczek stały i rezygnuje z tego dodatkowego odcinka.
Dlaczego wyciągasz więcej liny
Siła maleje, ale lina przesuwa się dalej. Żeby podnieść ciężar o 1 m, każdy z czterech odcinków musi skrócić się o 1 m, więc przez twoje ręce przechodzą 4 m liny. Siła razy droga to praca i ona się nie zmienia: wielokrążek nigdy nie oszczędza pracy, tylko rozkłada ją na więcej liny. Z tarciem wkładasz trochę więcej, niż dostajesz.
Wyciągnięta lina = przełożenie × wysokość podnoszenia.
Tarcie
Każdy bloczek zabiera część siły, bo lina zgina się na nim, a jego oś się obraca. Bloczek przekazuje dalej część naciągu, czyli pracuje ze swoją sprawnością, a straty narastają z bloczka na bloczek. Rope Lab zmierzył sprawność bloczków na łożyskach kulkowych na 85 do 90%, a na tulejach na 65 do 80%; Rigging Lab Academy podaje około 90% i 70%, a CMC dla karabinka użytego jako bloczek około 50%.
Potrzebna siła to więc ciężar podzielony przez sumę tego, co dociera do każdego odcinka. Przy ciągnięciu w dół z ostatniego bloczka stałego, przy n odcinkach i bloczkach o sprawności e, to F = W ÷ (e + e² + … + eⁿ). Z bloczkami o sprawności 85% układ Z 3:1 daje 2,57:1, jak wylicza CMC. Każdy kolejny bloczek daje mniej niż poprzedni, a z karabinkami prosta talia nigdy nie przekroczy 1:1. Większy krążek obraca się lżej, jak zauważa Petzl.
Klasyczne układy
Nazwy nadali im dawno temu żeglarze i takelarze. Liczba w nawiasie dotyczy tych samych bloczków z liną od bloczka ruchomego, ciągniętą w górę.
| Nazwa | Bloczki | Przełożenie | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Bloczek stały | Jeden bloczek na belce | 1:1 | Maszt flagowy albo studnia: ciągniesz w dół zamiast podnosić. |
| Bloczek ruchomy | Jeden bloczek na ciężarze, lina przywiązana u góry | 2:1 | Przykład z lekcji fizyki: połowa siły, dwa razy więcej liny. |
| Talia pojedyncza | Dwa bloczki pojedyncze | 2:1 (3:1) | Drobne podnoszenie na łódce, lekki wyciąg. |
| Talia z bloczkiem podwójnym | Bloczek podwójny i pojedynczy | 3:1 (4:1) | Napinanie przedniego liku żagla, obciągacz bomu. |
| Talia podwójna | Dwa bloczki podwójne | 4:1 (5:1) | Wyciągi garażowe na rower albo kajak, szot grota. |
| Talia potrójna | Dwa bloczki potrójne | 6:1 (7:1) | Cięższe podnoszenie w warsztacie albo w gospodarstwie. |
| Układ Z | Dwa bloczki i prusik na linie z ciężarem | 3:1 | Ratownictwo linowe: wyciąganie człowieka albo łodzi ręcznie. |
| 2:1 na 3:1 | Układ złożony: jedna talia ciągnie drugą | 6:1 | Ratownictwo i prace linowe, gdy z kilku bloczków trzeba uzyskać większą siłę. |
Gdzie się je stosuje
- Wyciąg garażowy na rower, kajak albo box dachowy: zwykle 4:1 pod sufitem, więc 20 kg wymaga 5 kg siły, a z tarciem trochę więcej. Sprawdź, ile wytrzymają belki stropowe: wisi na nich i ciężar, i twoja siła.
- Żeglarstwo: szot grota, obciągacz bomu i fały to talie, często od 4:1 do 6:1, więc jedną ręką wytrymujesz żagiel przy dobrym wietrze.
- Ratownictwo i wspinaczka: układ Z (3:1) albo układ złożony (6:1, 9:1) wyciąga człowieka, a prusik albo przyrząd zaciskowy trzyma ciężar, kiedy układ jest przestawiany.
- Warsztat: podnoszenie silnika, ciężkiego blatu albo kłody. Do takich ciężarów używaj atestowanych bloczków albo wciągnika łańcuchowego, którego przekładnia daje znacznie większe przełożenie.
Drukowanie własnych bloczków
Generator powyżej tworzy krążek z rowkiem nieco szerszym niż lina i gniazdem na łożysko do deskorolki (608) albo mniejsze oraz policzki bloczka. Drukuj krążek na płasko z PETG albo nylonu, z dużą liczbą ścianek, i najpierw sprawdź pasowanie łożyska na krótkim wydruku; nasz przewodnik po filamentach porównuje materiały. Oś to śruba przez oba policzki, z podkładką po każdej stronie krążka.


